17 tháng 7, 2026 11 phút đọc

Lịch Gregory hoạt động như thế nào?

Lịch Gregory là dương lịch được dùng để ghi ngày tháng dân sự ở gần như khắp nơi: một năm có 12 tháng, 365 ngày nếu là năm thường và 366 ngày nếu là năm nhuận. Giáo hoàng Gregory XIII đưa ra lịch này vào năm 1582 để sửa sai lệch tích lũy chậm của lịch Julius cũ. Quy tắc năm nhuận của lịch mới bỏ đi ba ngày nhuận mỗi 400 năm. Quy tắc đó cùng một vài dấu vết từ thời La Mã giải thích gần như mọi điều khác thường trên tờ lịch của bạn.

Loại lịch được phần lớn thế giới sử dụng

Dương lịch nhằm giữ cho ngày tháng theo sát các mùa, để điểm phân tháng 3 luôn rơi vào khoảng ngày 20 tháng 3 và giữa mùa hè ở bán cầu Bắc luôn vào cuối tháng 6. Lịch Gregory làm điều này rất tốt. Đài Thiên văn Hải quân Hoa Kỳ gọi đây là lịch dân sự được quốc tế chấp nhận. Lịch này được dùng trong hộ chiếu, hợp đồng, đồng hồ máy tính và định dạng ngày ISO 8601.

Nhiều loại lịch khác vẫn được dùng hằng ngày song song với lịch Gregory. Lịch Hồi giáo là lịch âm thuần túy, nên các tháng dịch chuyển qua các mùa. Lịch Do Thái và lịch Trung Quốc là lịch âm dương, cứ vài năm lại thêm một tháng nhuận. Những lịch này dùng để xác định lễ hội tôn giáo và ngày lễ truyền thống, còn đời sống dân sự và kinh doanh ở Trung Quốc, Ấn Độ và phần lớn các nước khác dùng ngày theo lịch Gregory.

Từ lịch Julius đến lịch Gregory

Lịch Julius, do Julius Caesar đưa ra vào năm 45 trước Công nguyên, có quy tắc đơn giản: cứ bốn năm có một năm nhuận. Theo đó, một năm trung bình dài 365,25 ngày. Năm mặt trời (năm chí tuyến) dài khoảng 365,2422 ngày, nên năm Julius dài hơn khoảng 11 phút. Mỗi năm thừa 11 phút thì sau khoảng 128 năm sẽ lệch trọn một ngày.

Đến những năm 1500, sai lệch đã lên tới khoảng 10 ngày. Giáo hội tính lễ Phục sinh dựa trên giả định xuân phân rơi vào ngày 21 tháng 3, nhưng thực tế điểm phân đã đến vào khoảng ngày 11 tháng 3. Đài Thiên văn Hải quân Hoa Kỳ cho biết chính nhu cầu sửa cách tính lễ Phục sinh đã thúc đẩy cuộc cải cách.

Sắc chỉ Inter gravissimas của Giáo hoàng Gregory XIII đưa ra hai thay đổi. Trước hết, lịch bỏ ngay 10 ngày: tại những nước đầu tiên áp dụng, sau thứ Năm, ngày 4 tháng 10 năm 1582 là thứ Sáu, ngày 15 tháng 10 năm 1582. Thứ hai, quy tắc năm nhuận được sửa để sai lệch không tái diễn. Trình tự các thứ trong tuần không hề gián đoạn, chỉ có số ngày nhảy cóc.

Quy tắc năm nhuận

Một năm là năm nhuận nếu chia hết cho 4, trừ các năm chia hết cho 100 nhưng không chia hết cho 400. Vì vậy, năm 1900 là năm thường, năm 2000 là năm nhuận và năm 2100 sẽ là năm thường.

Phép tính khá gọn: quy tắc Julius cho 100 ngày nhuận trong 400 năm. Quy tắc Gregory bỏ ba ngày trong số đó (vào các năm 1700, 1800 và 1900, hoặc 2100, 2200 và 2300), còn lại 97 ngày. Như vậy, năm trung bình dài 365 + 97/400 = 365,2425 ngày, chỉ dài hơn năm chí tuyến khoảng 26 giây. Lịch sẽ lệch một ngày sau khoảng 3.200 năm, một vấn đề không ai đang sống cần giải quyết.

Bạn có thể xem cách kiểm tra đầy đủ, các năm nhuận sắp tới và ngày sinh 29 tháng 2 được tính ra sao trong bài về quy tắc năm nhuận.

Vì sao các tháng có từ 28 đến 31 ngày

Độ dài các tháng được kế thừa từ lịch La Mã sau cải cách của Julius Caesar, chứ không phải một cách sắp xếp mà người ta sẽ chọn ngày nay. Các tháng không theo một quy luật đơn giản, vì vậy mới có những câu vần và mẹo ghi nhớ.

Bạn có thể dùng mẹo đếm đốt ngón tay với bất kỳ bàn tay nào. Nắm tay lại và đếm lần lượt các đốt nhô lên cùng các chỗ lõm giữa chúng, bắt đầu bằng tháng 1 ở đốt đầu tiên. Đốt nhô lên là tháng có 31 ngày, chỗ lõm là tháng ngắn hơn. Sau tháng 7 ở đốt cuối, quay lại đốt đầu tiên để đếm tháng 8. Vì thế cả tháng 7 và tháng 8 đều có 31 ngày.

Độ dài các tháng cũng khiến câu hỏi “một tháng sau ngày 31 tháng 1” không có đáp án đơn giản. Phần mềm thường chuyển kết quả thành ngày 28 tháng 2 (hoặc ngày 29), còn hợp đồng thường quy định rõ cách tính. Nếu cần khoảng thời gian chính xác, hãy dùng công cụ tính ngày để đếm ngày thay vì tháng.

Chu kỳ 400 năm và các thứ trong tuần

Bốn trăm năm Gregory gồm 303 năm thường và 97 năm nhuận, tổng cộng 146.097 ngày. Số này chia hết cho 7, bằng 20.871 tuần. Vì vậy toàn bộ lịch, kể cả thứ trong tuần, lặp lại sau mỗi 400 năm. Ngày 1 tháng 1 năm 2000 là thứ Bảy và ngày 1 tháng 1 năm 2400 cũng sẽ là thứ Bảy.

Trong chu kỳ đó, lịch của từng năm lặp lại thường xuyên hơn. Lịch của một năm được xác định bởi hai yếu tố: thứ của ngày 1 tháng 1 và năm đó có nhuận hay không. Do đó chỉ có 14 mẫu lịch có thể xảy ra. Chẳng hạn, mẫu lịch năm 2026 cũng được dùng vào năm 2009 và 2015, rồi trở lại vào năm 2037 và 2043. Một tờ lịch treo tường cũ của năm 2015 vì vậy có thể dùng đúng cho cả năm 2026.

Một hệ quả của chu kỳ 400 năm là ngày 13 trong tháng không phân bố đều vào các thứ. Trong cả 4.800 tháng của một chu kỳ, ngày 13 rơi vào thứ Sáu 688 lần, nhiều hơn bất kỳ thứ nào khác.

Tìm thứ của bất kỳ ngày nào bằng phương pháp Doomsday

Nhà toán học John Conway phổ biến một cách tính nhẩm dựa trên nhận xét: trong cùng một năm, một tập hợp các ngày dễ nhớ luôn rơi vào cùng một thứ. Ông gọi thứ đó là “doomsday” của năm. Các ngày dễ nhớ là 4/4, 6/6, 8/8, 10/10 và 12/12, cùng với 5/9, 9/5, 7/11 và 11/7 (viết theo thứ tự tháng/ngày như trong mẹo gốc), thêm ngày 14 tháng 3 và ngày cuối tháng 2. Trong tháng 1, đó là ngày 3 ở năm thường và ngày 4 ở năm nhuận.

1. Lấy thứ làm mốc của thế kỷ: thứ Tư cho các năm 1900, thứ Ba cho các năm 2000, Chủ nhật cho các năm 2100.
2. Lấy hai chữ số cuối của năm (gọi là y), cộng với y chia cho 4, bỏ phần dư.
3. Chia tổng đó cho 7 và giữ phần dư. Đếm tiến từ thứ làm mốc số ngày bằng phần dư. Kết quả là doomsday của năm.
4. Tìm ngày doomsday gần nhất trong tháng bạn cần tính, rồi đếm tiến hoặc lùi đến ngày đó.

Ví dụ với ngày 20 tháng 7 năm 1969, ngày con người lần đầu đặt chân lên Mặt Trăng. Mốc của các năm 1900 là thứ Tư. y = 69 và 69 ÷ 4 = 17 sau khi bỏ phần dư, nên tổng là 86. Chia 86 cho 7 dư 2; hai ngày sau thứ Tư là thứ Sáu, tức doomsday của năm 1969. Vì vậy ngày 11 tháng 7 là thứ Sáu, ngày 18 tháng 7 cũng là thứ Sáu và ngày 20 tháng 7 là Chủ nhật. Kết quả khớp với ghi chép.

Ví dụ thứ hai, với năm nay: năm 2026 cho 26 + 6 = 32, chia cho 7 dư 4. Bốn ngày sau thứ Ba là thứ Bảy, nên mọi ngày doomsday trong năm 2026 đều là thứ Bảy. Ngày 4 tháng 7 năm 2026 là thứ Bảy, suy ra ngày 17 tháng 7 năm 2026 là thứ Sáu. Khi đã quen, bạn chỉ cần khoảng mười giây để tính. Nếu cần ghi kết quả ra giấy, công cụ tính ngày cho biết trực tiếp thứ của bất kỳ ngày nào.

Các nơi chuyển lịch khi nào

Đây là cuộc cải cách của Công giáo, còn các quốc gia theo Tin Lành và Chính thống giáo chuyển đổi chậm hơn. Vì vậy, ngày của một sự kiện lịch sử có thể chênh nhau từ 10 đến 13 ngày tùy lịch mà người viết sử dụng. Các nhà sử học gọi hai hệ thống này là lịch cũ và lịch mới.

Anh phải bỏ 11 ngày thay vì 10 vì năm 1700 là năm nhuận theo lịch Julius nhưng không nhuận theo lịch Gregory. Đạo luật Lịch mới năm 1750 thực hiện hai việc: chuyển ngày bắt đầu năm theo pháp luật từ ngày 25 tháng 3 sang ngày 1 tháng 1, và quy định ngày sau ngày 2 tháng 9 năm 1752 sẽ được gọi là ngày 14 tháng 9. Các thuộc địa ở châu Mỹ cũng chuyển lịch, vì vậy ngày sinh của George Washington được ghi cả là ngày 11 tháng 2 năm 1731 và ngày 22 tháng 2 năm 1732. Bạn có thể đọc toàn bộ câu chuyện trong bài vì sao tháng 9 năm 1752 mất 11 ngày.

Thụy Điển thử chuyển đổi dần từ năm 1700 bằng cách bỏ các ngày nhuận, nhưng thực hiện sai. Nước này quay lại lịch Julius vào năm 1712 bằng cách cho tháng 2 năm đó có 30 ngày, rồi cuối cùng chuyển lịch trong một lần vào năm 1753. Nga chuyển lịch sau cách mạng, nên “Cách mạng Tháng Mười” năm 1917 diễn ra vào tháng 11 theo lịch Gregory. Một số giáo hội Chính thống vẫn dùng lịch Julius để xác định ngày lễ tôn giáo, vì vậy lễ Giáng sinh của họ rơi vào ngày 7 tháng 1.

Công cụ

Công cụ tính ngày đếm số ngày giữa hai ngày bất kỳ và cộng hoặc trừ ngày, tuần hay tháng theo quy tắc năm nhuận. Số tuần tuân theo quy tắc ISO riêng, được giải thích trong bài cách xác định số tuần và áp dụng cho năm sau trong bài số tuần ISO năm 2027. Với một ngày bạn đang chờ đợi, hãy đặt đồng hồ đếm ngược để theo dõi.

Câu hỏi thường gặp