17 Temmuz 2026 8 dk okuma

Gregoryen Takvim Nasıl İşler?

Gregoryen takvim, dünyanın hemen her yerinde resmî tarihler için kullanılan güneş takvimidir: 12 aydan oluşur, normal yıl 365, artık yıl ise 366 gündür. Papa XIII. Gregorius, eski Jülyen takvimindeki yavaş kaymayı düzeltmek için bu takvimi 1582’de yürürlüğe koydu. Takvimin temelindeki artık yıl kuralı, her 400 yılda üç artık günü atlar. Bu kural ve Roma döneminden kalan bazı uygulamalar, takvimdeki sıra dışı özelliklerin neredeyse tamamını açıklar.

Dünyanın büyük bölümünde kullanılan takvim

Güneş takvimi, tarihleri mevsimlerle uyumlu tutmayı amaçlar. Böylece Mart ekinoksu her zaman 20 Mart civarına, kuzey yarımkürede yaz ortası da haziran sonuna denk gelir. Gregoryen takvim bunu oldukça iyi başarır. ABD Deniz Gözlemevi bu takvimi “uluslararası kabul görmüş sivil takvim” olarak tanımlar. Pasaportlar, sözleşmeler, bilgisayar saatleri ve ISO 8601 tarih biçimi de bu takvime dayanır.

Bunun yanında birçok başka takvim de günlük yaşamda kullanılmaya devam ediyor. İslami takvim yalnızca Ay’a dayanır, bu yüzden ayları mevsimler içinde yer değiştirir. İbrani ve Çin takvimleri ise hem Ay’a hem Güneş’e dayanır ve birkaç yılda bir artık ay ekler. Dinî bayramlar ve geleneksel tatiller bu takvimlere göre belirlenirken Çin, Hindistan ve diğer ülkelerin çoğunda resmî ve ticari yaşam Gregoryen tarihlere göre yürür.

Jülyen takviminden Gregoryen takvime

Jül Sezar’ın MÖ 45 yılında yürürlüğe koyduğu Jülyen takviminde basit bir kural vardı: Her dört yılda bir artık yıl olurdu. Buna göre bir yılın ortalama uzunluğu 365,25 gündü. Güneş yılı, yani tropikal yıl yaklaşık 365,2422 gün sürdüğünden Jülyen yılı yaklaşık 11 dakika uzundu. Yılda 11 dakikalık fark, yaklaşık 128 yılda bir tam güne ulaşır.

1500’lü yıllara gelindiğinde hata yaklaşık 10 güne ulaşmıştı. Kilise, Paskalya tarihini ilkbahar ekinoksunun 21 Mart’a denk geldiği varsayımıyla belirliyordu, ancak gerçek ekinoks 11 Mart civarında gerçekleşiyordu. ABD Deniz Gözlemevi, reformun tam da Paskalya hesabını düzeltme ihtiyacından kaynaklandığını belirtiyor.

XIII. Gregorius’un Inter gravissimas adlı papalık fermanı iki değişiklik getirdi. Önce 10 gün birden çıkarıldı. Böylece takvimi ilk benimseyen ülkelerde 4 Ekim 1582 Perşembe gününü 15 Ekim 1582 Cuma izledi. Ayrıca kaymanın yeniden oluşmaması için artık yıl kuralı değiştirildi. Haftanın günlerinin sırası hiç bozulmadı, yalnızca ayın gün numaraları atlandı.

Artık yıl kuralı

Bir yıl 4’e bölünüyorsa artık yıldır. Ancak 100’e bölünen yıllar, 400’e de bölünmedikleri sürece artık yıl değildir. Buna göre 1900 normal yıl, 2000 artık yıldı, 2100 ise normal yıl olacak.

Hesap şöyle işler: Jülyen kuralı 400 yılda 100 artık gün verir. Gregoryen kuralı bunların üçünü çıkarır (1700, 1800 ve 1900 veya 2100, 2200 ve 2300 yıllarında) ve geriye 97 gün kalır. Böylece ortalama yıl uzunluğu 365 + 97/400 = 365,2425 gün olur. Bu, tropikal yıldan yalnızca yaklaşık 26 saniye uzundur. Takvim yaklaşık 3.200 yılda bir gün kayar; bugün yaşayan kimsenin bu sorunu çözmesi gerekmeyecek.

Kuralın tamamını, sıradaki artık yılları ve 29 Şubat doğumluların durumunu artık yıl kuralları rehberinde bulabilirsiniz.

Aylar neden 28 ile 31 gün arasında sürer?

Ayların uzunlukları, Jül Sezar’ın son şeklini verdiği Roma takviminden kalmadır. Bugün tasarlansaydı kimsenin seçeceği bir düzen değildir. Kolayca izlenebilen bir örüntüleri yoktur; onları hatırlamak için tekerlemeler ve yöntemler kullanılmasının nedeni de budur.

Boğum yöntemi her iki elde de işe yarar. Elinizi yumruk yapın ve ilk boğumda ocaktan başlayarak boğumları ve aralarındaki çukurları sayın. Boğumlar 31 günlük ayları, çukurlar daha kısa ayları gösterir. Son boğumdaki temmuzdan sonra ağustos için ilk boğuma dönün. Temmuz ve ağustosun ikisi de bu nedenle 31 gündür.

Ayların farklı uzunlukta olması, “31 Ocak’tan bir ay sonrası” için net bir yanıt bulunmamasının da nedenidir. Yazılımlar genellikle tarihi 28 Şubat’a (veya 29 Şubat’a) taşır; sözleşmelerde ise bu durum çoğu zaman açıkça tanımlanır. Kesin bir süreye ihtiyacınız varsa tarih hesaplama aracıyla ayları değil, günleri sayın.

400 yıllık döngü ve haftanın günleri

Gregoryen takvimde 400 yıl, 303 normal yıl ve 97 artık yıl içerir. Bu da 146.097 gün eder. Bu sayı 7’ye tam bölünür: 20.871 hafta. Dolayısıyla takvimin tamamı, haftanın günleri de dahil olmak üzere her 400 yılda bir tekrarlanır. 1 Ocak 2000 cumartesiydi, 1 Ocak 2400 de cumartesi olacak.

Bu döngü içinde tek tek yılların takvimleri daha sık tekrarlanır. Bir yılın takvimini iki şey belirler: 1 Ocak’ın haftanın hangi gününe denk geldiği ve yılın artık yıl olup olmadığı. Bu da yalnızca 14 olası takvim olduğu anlamına gelir. Örneğin 2026 takvimi 2009 ve 2015’te de kullanıldı, 2037 ve 2043’te yeniden kullanılacak. Dolayısıyla eski bir 2015 duvar takvimi yıl boyunca işe yarardı.

400 yıllık döngünün bir sonucu da ayın 13’ünün haftanın günlerine eşit dağılmamasıdır. Bir döngüdeki 4.800 ayın tamamı sayıldığında ayın 13’ü, diğer günlerden daha fazla olmak üzere 688 kez cumaya denk gelir.

Herhangi bir tarihin gününü bulun: Doomsday yöntemi

Matematikçi John Conway, şu gözleme dayanan bir zihinden hesaplama yöntemini yaygınlaştırdı: Herhangi bir yılda, akılda tutulması kolay bir dizi tarih her zaman haftanın aynı gününe denk gelir. Conway bu güne yılın “doomsday” günü adını verdi. Kolay tarihler 4/4, 6/6, 8/8, 10/10 ve 12/12; ayrıca 5/9, 9/5, 7/11 ve 11/7 (“7-11’de 9’dan 5’e”); bir de 14 Mart ve şubatın son günüdür. Ocakta ise normal yıllarda ayın 3’ü, artık yıllarda 4’üdür.

1. Yüzyılın başlangıç gününü alın: 1900’lü yıllar için çarşamba, 2000’li yıllar için salı, 2100’lü yıllar için pazar.
2. Yılın son iki rakamını alın (buna y diyelim) ve y’nin 4’e bölümünden kalanı atarak elde ettiğiniz sayıyı y’ye ekleyin.
3. Bu toplamı 7’ye bölün ve kalanı alın. Başlangıç gününden itibaren kalan kadar gün ileri sayın. Sonuç, yılın doomsday günüdür.
4. İlgili ayda en yakın doomsday tarihini bulun ve aradığınız tarihe ileri veya geri sayarak ulaşın.

Örnek olarak Ay’a ilk inişin gerçekleştiği 20 Temmuz 1969’u ele alalım. 1900’lü yılların başlangıç günü çarşambadır. y = 69 ve kalan atıldığında 69 ÷ 4 = 17 olduğundan toplam 86’dır. 86’nın 7’ye bölümünden kalan 2’dir. Çarşambadan iki gün sonrası cuma, yani 1969’un doomsday günüdür. Dolayısıyla 11 Temmuz (“7-11”den) cumaydı, 18 Temmuz da cumaydı ve 20 Temmuz pazardı. Bu sonuç kayıtlarla örtüşür.

İkinci örnek bu yıldan: 2026 için 26 + 6 = 32 bulunur, bunun 7’ye bölümünden kalan 4’tür. Salıdan dört gün sonrası cumartesidir. Dolayısıyla 2026’daki her doomsday tarihi cumartesiye denk gelir. 4 Temmuz 2026 cumartesiydi, buna göre 17 Temmuz 2026 cumaydı. Alışınca tüm işlem yaklaşık on saniye sürer. Yazılı olarak ihtiyacınız olan tarihler için tarih hesaplama aracı haftanın gününü doğrudan gösterir.

Hangi ülke ne zaman geçti?

Reform Katolik dünyasında başladı; Protestan ve Ortodoks devletlerin geçişi zaman aldı. Bu nedenle tarihî bir olayın tarihi, yazarın kullandığı takvime göre 10 ile 13 gün arasında değişebilir. Tarihçiler bu iki sistemi Eski Usul ve Yeni Usul olarak belirtir.

Britanya 10 değil 11 gün atlamak zorundaydı, çünkü 1700 Jülyen takviminde artık yılken Gregoryen takvimde değildi. 1750 Takvim (Yeni Usul) Yasası iki değişiklik getirdi: Yasal yılın başlangıcını 25 Mart’tan 1 Ocak’a taşıdı ve 2 Eylül 1752’yi izleyen günün 14 Eylül olarak adlandırılacağını ilan etti. Amerikan kolonileri de aynı zamanda geçiş yaptı. George Washington’ın doğum gününün hem 11 Şubat 1731 hem de 22 Şubat 1732 olarak kaydedilmesinin nedeni budur. Ayrıntıları Eylül 1752’de neden 11 gün eksildi? yazısında bulabilirsiniz.

İsveç 1700’den itibaren artık günleri atlayarak kademeli geçiş yapmaya çalıştı, ancak hesapta hata yaptı. 1712’de şubat ayını 30 gün yaparak Jülyen takvimine döndü ve sonunda 1753’te tek adımda geçiş yaptı. Rusya’daki değişiklik devrimden sonra gerçekleştiği için 1917’deki “Ekim Devrimi” Gregoryen takvime göre kasım ayında yaşandı. Bazı Ortodoks kiliseleri dinî tarihleri belirlemek için hâlâ Jülyen takvimini kullanır; bu nedenle Noel’i 7 Ocak’a denk gelir.

Araçlar

Tarih hesaplama aracı, artık yıl kuralını uygulayarak iki tarih arasındaki günleri sayar ve tarihlere gün, hafta veya ay ekler ya da çıkarır. Hafta numaraları ayrı bir ISO kuralına uyar. Bu kuralı hangi haftadayız? yazısında ve gelecek yıl için uygulanışını 2027 ISO hafta numaraları yazısında bulabilirsiniz. Beklediğiniz bir tarih için geri sayım kurarak kalan süreyi takip edebilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular